Sprawy spadkowe z elementem polsko-włoskim są coraz częstsze. Dotyczą zarówno Polaków mieszkających we Włoszech, jak i osób, które na stałe mieszkają w Polsce, ale posiadają majątek we Włoszech — mieszkanie, dom wakacyjny, udział w nieruchomości, rachunek bankowy, samochód, udziały w spółce albo inne składniki majątku. Problemy pojawiają się również wtedy, gdy część rodziny mieszka w Polsce, część we Włoszech, a spadkodawca pozostawił testament sporządzony tylko w jednym państwie.
W takich sytuacjach podstawowe pytania brzmią: które prawo będzie właściwe dla dziedziczenia, czy testament będzie skuteczny w obu krajach, jak zabezpieczyć interesy najbliższych, czy włoskie przepisy o zachowku lub udziale obowiązkowym mogą pokrzyżować plan spadkowy oraz jakie dokumenty będą potrzebne po śmierci spadkodawcy.
Sprawy spadkowe Polska-Włochy wymagają szczególnej ostrożności, ponieważ błąd popełniony na etapie planowania testamentu może ujawnić się dopiero po latach. Wtedy jego naprawienie jest często trudne, kosztowne albo niemożliwe.
Dlaczego to ma znaczenie?
Testament i plan spadkowy mają uporządkować sytuację majątkową po śmierci. W sprawach krajowych bywa to stosunkowo proste. Jeżeli jednak majątek znajduje się w Polsce i we Włoszech, dochodzą dodatkowe ryzyka: różnice pomiędzy systemami prawnymi, problem jurysdykcji, konieczność tłumaczeń, formalności zagraniczne, dokumenty urzędowe, a czasem także odmienne rozumienie udziałów przysługujących najbliższej rodzinie.
Od 17 sierpnia 2015 r. w sprawach spadkowych w Unii Europejskiej zasadnicze znaczenie ma rozporządzenie spadkowe UE nr 650/2012. Reguluje ono m.in. jurysdykcję, prawo właściwe, uznawanie orzeczeń oraz europejskie poświadczenie spadkowe. Rozporządzenie pozwala również osobie planującej spadek wybrać w testamencie prawo państwa, którego jest obywatelem.
To bardzo istotne dla Polaka mającego majątek we Włoszech. Jeżeli mieszka na stałe we Włoszech, ale chce, aby jego dziedziczenie podlegało prawu polskiemu, powinien rozważyć wyraźne wskazanie tego w testamencie. Brak takiego postanowienia może spowodować, że zastosowanie znajdzie prawo państwa zwykłego pobytu spadkodawcy, a nie automatycznie prawo polskie.
Najczęstsza kolizja: obywatelstwo polskie, miejsce zamieszkania we Włoszech
Jednym z najczęstszych problemów jest sytuacja, w której spadkodawca jest obywatelem Polski, ale od wielu lat mieszka we Włoszech. Ma tam centrum życia, pracę, rodzinę, rachunki bankowe, nieruchomość albo działalność gospodarczą. W Polsce pozostaje natomiast część majątku, na przykład mieszkanie, działka lub rachunek bankowy.
W takiej sytuacji po śmierci może powstać spór, czy dziedziczenie powinno być oceniane według prawa polskiego, czy włoskiego. Zasadą wynikającą z rozporządzenia spadkowego UE jest stosowanie prawa państwa, w którym spadkodawca miał zwykły pobyt w chwili śmierci, chyba że skutecznie wybrał prawo swojego obywatelstwa.
Dla wielu osób jest to zaskoczenie. Sam fakt posiadania polskiego obywatelstwa nie zawsze oznacza, że automatycznie zastosowanie znajdzie prawo polskie. Jeżeli Polak od lat mieszkał we Włoszech i nie dokonał wyboru prawa w testamencie, rodzina może stanąć przed koniecznością prowadzenia sprawy według reguł, których wcześniej nie brała pod uwagę.
Dlatego przy majątku położonym w dwóch państwach testament powinien nie tylko wskazywać spadkobierców, ale również świadomie rozstrzygać kwestię prawa właściwego.
Wybór prawa w testamencie — dlaczego jest tak ważny?
W sprawach Polska-Włochy jednym z najważniejszych elementów planowania spadkowego jest tzw. wybór prawa. Osoba sporządzająca testament może wskazać, że do dziedziczenia po niej ma zastosowanie prawo państwa, którego obywatelstwo posiada. Dla obywatela polskiego będzie to więc prawo polskie.
Takie postanowienie powinno być wyraźne. Nie warto zakładać, że skoro testament został sporządzony po polsku albo przed polskim notariuszem, to automatycznie przesądza to o stosowaniu prawa polskiego do całego spadku. W praktyce bezpieczniej jest wprost napisać, że spadkodawca wybiera prawo polskie jako prawo właściwe dla dziedziczenia po nim.
Wybór prawa może mieć ogromne znaczenie. Wpływa na to, kto dziedziczy, jakie są udziały spadkobierców, jakie roszczenia mogą zgłaszać osoby pominięte oraz jak należy interpretować testament.
Trzeba jednak pamiętać, że wybór prawa nie rozwiązuje wszystkich problemów technicznych. Nadal mogą być potrzebne dokumenty włoskie, tłumaczenia, wpisy w rejestrach, formalności dotyczące nieruchomości albo kontakt z włoskimi urzędami. Wybór prawa porządkuje podstawę dziedziczenia, ale nie zawsze eliminuje wszystkie formalności w państwie położenia majątku.
Testament w Polsce a majątek we Włoszech
Częsty błąd polega na założeniu, że testament sporządzony w Polsce „załatwia wszystko” także we Włoszech. Testament może być ważny, ale jego praktyczne użycie za granicą wymaga odpowiedniego przygotowania.
Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość we Włoszech, po śmierci spadkodawcy spadkobiercy mogą potrzebować dokumentów potwierdzających ich status, tłumaczeń przysięgłych, dokumentów stanu cywilnego, numeru codice fiscale, a czasem także dokumentów wymaganych przez włoskie rejestry albo urząd skarbowy.
W sprawach unijnych przydatne może być europejskie poświadczenie spadkowe. Jest to dokument przewidziany przez rozporządzenie 650/2012, który ma ułatwiać wykazywanie statusu spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu albo zarządcy spadku w innym państwie członkowskim. Korzystanie z niego nie zawsze jest obowiązkowe, ale w sprawach polsko-włoskich bywa bardzo praktyczne.
Dlatego już na etapie planowania testamentu warto myśleć nie tylko o tym, kto ma dziedziczyć, ale również o tym, jak spadkobiercy będą później wykazywać swoje prawa we Włoszech.
Testament we Włoszech a majątek w Polsce
Odwrotna sytuacja również jest częsta. Polak mieszkający we Włoszech sporządza testament we Włoszech, czasem u włoskiego notariusza, czasem własnoręcznie, a w Polsce pozostawia nieruchomość albo inne składniki majątkowe.
Taki testament może być istotnym dokumentem w polskiej sprawie spadkowej, ale wymaga analizy pod kątem formy, treści, języka, tłumaczenia oraz zgodności z regułami prawa właściwego. Trzeba ustalić, czy testament rzeczywiście obejmuje cały majątek, czy tylko majątek położony we Włoszech, czy zawiera wybór prawa, czy nie został później odwołany oraz czy nie narusza praw osób bliskich.
Problemem bywa także wielość dokumentów. Spadkodawca mógł sporządzić jeden testament w Polsce, drugi we Włoszech, a trzeci dokument potraktować jako „uzupełnienie”. Jeżeli nie wskazano jasno, który testament odwołuje wcześniejsze postanowienia, po śmierci może powstać spór interpretacyjny.
Dlatego przy majątku w dwóch państwach warto unikać przypadkowego sporządzania kilku testamentów bez koordynacji. Jeżeli potrzebne są dwa dokumenty, powinny być ze sobą spójne i nie powinny się wzajemnie wykluczać.
Zachowek, udział obowiązkowy i włoska „quota di legittima”
Jedną z najważniejszych różnic między systemami prawnymi jest ochrona najbliższych członków rodziny. W Polsce funkcjonuje zachowek. We Włoszech istnieją przepisy chroniące tzw. spadkobierców koniecznych, czyli osoby uprawnione do określonej części majątku. Włoskie Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że testament naruszający udział zastrzeżony dla uprawnionych pozostaje skuteczny, dopóki nie zostanie zakwestionowany przez osoby uprawnione odpowiednim powództwem.
To bardzo ważne praktycznie. Osoba sporządzająca testament może uważać, że swobodnie rozdysponowała całym majątkiem, ale po jej śmierci pominięci członkowie rodziny mogą dochodzić swoich praw. W sprawach polsko-włoskich trzeba więc ustalić, które prawo będzie właściwe i jakie roszczenia mogą przysługiwać osobom pominiętym.
Kolizje pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy spadkodawca chce przekazać cały majątek jednemu dziecku, nowemu partnerowi, małżonkowi albo osobie niespokrewnionej. W takim przypadku testament powinien być przygotowany ze świadomością potencjalnych roszczeń rodziny.
Nieruchomość we Włoszech — szczególne ryzyka
Majątek nieruchomy zawsze komplikuje sprawę spadkową, a nieruchomość położona za granicą wymaga dodatkowej uwagi. W przypadku domu albo mieszkania we Włoszech trzeba ustalić nie tylko, kto dziedziczy, ale również jakie formalności trzeba wykonać lokalnie.
Znaczenie mogą mieć włoskie rejestry, obowiązki podatkowe, dane katastralne, stan prawny nieruchomości, współwłasność, hipoteki, wcześniejsze darowizny, umowy rodzinne i sposób nabycia nieruchomości. Jeżeli współwłaścicielami są małżonkowie, dzieci albo teściowie, śmierć jednej osoby może uruchomić skomplikowane rozliczenia.
W praktyce warto wcześniej przygotować zestaw dokumentów dotyczących nieruchomości: akt nabycia, dane z rejestru, informacje o udziałach, dokumenty podatkowe, umowy darowizny, małżeńskie ustroje majątkowe oraz dane osób współuprawnionych.
Co sprawdzić krok po kroku przed sporządzeniem testamentu?
Przy majątku w Polsce i we Włoszech testament nie powinien być pisany „na szybko”. Warto przejść przez kilka podstawowych kroków.
Po pierwsze, trzeba ustalić pełny skład majątku. Należy osobno wypisać majątek w Polsce i majątek we Włoszech: nieruchomości, rachunki bankowe, pojazdy, udziały w spółkach, wierzytelności, przedmioty wartościowe oraz ewentualne długi.
Po drugie, trzeba ustalić sytuację rodzinną. Znaczenie ma małżonek, dzieci, dzieci z poprzednich związków, rodzice, osoby przysposobione, partnerzy nieformalni oraz osoby, które otrzymały wcześniej darowizny.
Po trzecie, trzeba określić miejsce zwykłego pobytu. To nie zawsze jest to samo co meldunek albo obywatelstwo. Liczy się realne centrum życia spadkodawcy.
Po czwarte, należy zdecydować, czy w testamencie powinien znaleźć się wybór prawa. W sprawach polsko-włoskich jest to często jeden z kluczowych elementów.
Po piąte, trzeba sprawdzić możliwe roszczenia osób pominiętych. Nawet najlepiej napisany testament może stać się źródłem sporu, jeżeli całkowicie ignoruje uprawnienia najbliższej rodziny.
Po szóste, trzeba zadbać o formę testamentu. Testament powinien być czytelny, jednoznaczny i możliwy do wykorzystania w praktyce. W wielu sprawach warto rozważyć testament notarialny.
Po siódme, należy zadbać o dostępność dokumentu po śmierci. Testament, którego nikt nie może znaleźć, nie spełni swojej funkcji.
Najczęstsze błędy w sprawach Polska-Włochy
Pierwszy błąd to brak wyboru prawa w testamencie. Osoba sporządzająca testament zakłada, że „skoro jestem Polakiem, to sprawa jest polska”. Nie zawsze tak jest, zwłaszcza jeżeli od lat mieszka we Włoszech.
Drugi błąd to sporządzenie dwóch sprzecznych testamentów. Jeden dokument obejmuje majątek w Polsce, drugi majątek we Włoszech, ale oba zawierają ogólne postanowienia o całym spadku. Po śmierci powstaje pytanie, który dokument obowiązuje i w jakim zakresie.
Trzeci błąd to pominięcie praw najbliższej rodziny. Testament może wywołać spór, jeżeli nie uwzględnia potencjalnych roszczeń małżonka, dzieci albo innych osób uprawnionych.
Czwarty błąd to nieuwzględnienie wcześniejszych darowizn. Jeżeli za życia przekazano jednemu dziecku nieruchomość albo znaczną sumę pieniędzy, może to mieć wpływ na późniejsze rozliczenia spadkowe.
Piąty błąd to brak dokumentów dotyczących nieruchomości we Włoszech. Spadkobiercy często wiedzą, że „jest dom we Włoszech”, ale nie mają aktu nabycia, danych rejestrowych, informacji o udziałach ani dokumentów podatkowych.
Szósty błąd to nieuwzględnienie kosztów i formalności. Sprawa spadkowa z elementem zagranicznym wymaga tłumaczeń, dokumentów urzędowych, kontaktu z instytucjami i często większej ilości czasu.
Kiedy warto skonsultować sprawę?
Sprawę warto skonsultować jak najwcześniej, najlepiej jeszcze przed sporządzeniem testamentu albo przed dokonaniem większej darowizny. Konsultacja jest szczególnie wskazana, gdy majątek znajduje się w Polsce i we Włoszech, spadkodawca mieszka za granicą, w rodzinie są dzieci z różnych związków, istnieje konflikt rodzinny albo plan zakłada pominięcie jednej z osób bliskich.
Wczesna analiza pozwala ustalić, które prawo może znaleźć zastosowanie, czy warto dokonać wyboru prawa, jakie dokumenty będą potrzebne i jakie roszczenia mogą pojawić się po śmierci spadkodawcy.
Pomoc prawna jest ważna również po śmierci bliskiej osoby. Wtedy trzeba ustalić, gdzie prowadzić sprawę, jakie dokumenty zgromadzić, czy potrzebne będzie europejskie poświadczenie spadkowe, jakie są terminy i jakie działania należy podjąć we Włoszech.
Podsumowanie
Testament przy majątku w Polsce i we Włoszech powinien być przygotowany z większą starannością niż zwykły testament krajowy. Najważniejsze jest ustalenie miejsca zwykłego pobytu, rozważenie wyboru prawa, sprawdzenie skutków dla najbliższej rodziny oraz uporządkowanie dokumentów dotyczących majątku w obu państwach.
Najczęstsze kolizje prawne dotyczą tego, czy stosować prawo polskie czy włoskie, jak traktować testament sporządzony w jednym państwie, jak chronione są prawa najbliższych oraz jak przeprowadzić formalności dotyczące nieruchomości położonej za granicą.
Dobrze przygotowany testament nie powinien tylko wskazywać, kto ma dziedziczyć. Powinien także ograniczać ryzyko sporu, ułatwiać spadkobiercom przeprowadzenie formalności i zmniejszać koszty późniejszych działań.
Następny krok: jeżeli posiadasz majątek w Polsce i we Włoszech albo prowadzisz sprawę spadkową po osobie związanej z oboma państwami, warto przygotować listę składników majątku, dokumenty rodzinne, dotychczasowe testamenty i informacje o miejscu zamieszkania spadkodawcy. To pozwoli szybciej ocenić, jakie prawo może mieć zastosowanie i jakie działania będą najbezpieczniejsze.
Zobacz tez: inne wpisy na blogu oraz kontakt z kancelaria.