Dziedziczenie majątku we Włoszech przez rodzinę z Polski

Dziedziczenie majątku po zmarłym obywatelu Polskim, który posiada nieruchomość lub inne składniki majątku na terenie Włoch, jest procedurą transgraniczną regulowaną zarówno przez prawo włoskie, jak i unijne prawo spadkowe. Od 17 sierpnia 2015 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 („Rzym IV”), które ustanawia jednolite zasady jurysdykcji i właściwego prawa w sprawach spadkowych. Zgodnie z tym rozporządzeniem domyślnie stosuje się prawo kraju miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci . Oznacza to, że jeśli obywatel Polski zamieszkiwał ostatnio we Włoszech, do jego sprawy spadkowej będą miały zastosowanie przepisy włoskiego kodeksu cywilnego. Jeżeli zaś zmarły mieszkał na stałe w Polsce, wówczas zasadniczo zastosowanie znajdzie prawo polskie – oczywiście o ile w testamencie nie wskazał inaczej (jest taka możliwość wyboru prawa właściwego zgodnie z art. 22 rozporządzenia). Przykładowo, po obywatelu Polskim stale mieszkającym we Włoszech dziedziczy się według prawa włoskiego, chyba że w testamencie spadkodawca wyraźnie wybrał prawo polskie jako właściwe. Możliwość ta wynika z samej regulacji 650/2012 i daje spadkodawcy prawo do wyboru prawodawstwa swojego państwa obywatelstwa (art. 22). Jeżeli zostanie wskazane prawo polskie, wówczas spadkobiercy mogą nawet przeprowadzić sprawę spadkową w sądzie polskim na mocy umowy prorogacyjnej . W praktyce jednak decydujące znaczenie ma ostatnie miejsce zamieszkania zmarłego.

Dziedziczenie ustawowe we włoskim prawie

Jeśli zmarły nie pozostawił ważnego testamentu lub testament obejmuje tylko część majątku, włoskie prawo spadkowe określa krąg spadkobierców ustawowych i ich udziały. Do spadkobierców pierwszorzędnych należą małżonek zmarłego, jego dzieci (oraz ich zstępni) oraz – w razie braku potomstwa – rodzice i rodzeństwo. Dalsi krewni (do szóstego stopnia) dziedziczą tylko wtedy, gdy nie ma bliższych spadkobierców. Udziały każdego z nich określa kodeks cywilny, w zależności od liczby osób w każdej kategorii.

Ponadto włoskie prawo przewiduje instytucję zachowku (legittima). Oznacza to, że najbliżsi krewni zmarłego – małżonek, dzieci oraz ich zstępni (a gdy zmarły nie miał dzieci – jego rodzice) – mają ustawowo zagwarantowany minimalny udział w spadku. Spadkodawca może teoretycznie rozporządzić całością swojego majątku, jednak jeśli w testamencie pominie osoby uprawnione do zachowku, będą one mogły dochodzić przed sądem swojej części. Równocześnie ważność takiego testamentu nie zależy od uwzględnienia zachowku – pozostaje on skuteczny, o ile spadkobiercy uprawnieni do zachowku nie wniosą sprzeciwu. Dla przykładu, małżonek zmarłego ma prawo co najmniej do 1/4 spadku, a dzieci łącznie – co najmniej do połowy majątku (szczegółowe udziały określa Kodeks cywilny). Jeżeli zmarły nie zostawił ani małżonka, ani potomstwa, spadek przejmuje dalsza rodzina według porządku określonego ustawowo, a w ostateczności – Państwo włoskie .

Dziedziczenie testamentowe we włoskim prawie

Prawo włoskie dopuszcza wyłącznie testament jako formę rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Nie ma możliwości sporządzenia tzw. testamentu wspólnego ani zawarcia umowy spadkowej (prawo polskie przewiduje umowy spadkowe, ale włoskie – nie). Testament może mieć formę notarialną („publiczny”), spisaną przez notariusza przy świadkach, albo holograficzną (własnoręcznie pisaną przez spadkodawcę). Włoski kodeks nakazuje, by holograficzny testament po śmierci został przedłożony notariuszowi i odczytany na jego protokole – dopiero wówczas staje się skuteczny. W praktyce oznacza to, że jeżeli polski obywatel sporządził testament w Polsce, konieczne będzie przedstawienie oryginału (z apostille i tłumaczeniem przysięgłym) włoskiemu notariuszowi, który sporządzi protokół otwarcia i odczytania testamentu.

W testamencie spadkodawca może powołać konkretne osoby do dziedziczenia (całego majątku lub jego części) albo zapisać poszczególne przedmioty. Należy jednak pamiętać o zasadach zachowku: nawet poprawnie sporządzony testament, który pomija dzieci lub małżonka, może być zaskarżony przez osoby uprawnione do zachowku.

Procedura spadkowa we Włoszech

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Nie ma jednego standardowego postępowania sądowego – realizuje się je raczej w formie administracyjno-notarialnej niż procesowej. Po śmierci ustala się krąg spadkobierców na podstawie ważnego testamentu lub ustawy. Każdy z wyznaczonych spadkobierców musi następnie przyjąć lub odrzucić spadek. Przyjęcie spadku we Włoszech może nastąpić w sposób czynny – przez złożenie oświadczenia przy notariuszu bądź przed sądem – albo dorozumiany, np. gdy osoba wydatkuje środki należące do masy spadkowej . Oświadczenie przyjęcia spadku może mieć formę notarialnego aktu albo ustnej deklaracji złożonej przed sekretarzem sądu rejonowego (miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy). Podobnie spadkobiercy mogą w ten sposób zrzekać się spadku.

Spadkobierca ma 10 lat od chwili otwarcia spadku na złożenie oświadczenia o jego przyjęciu lub odrzuceniu . Termin ten jest znacznie dłuższy niż w Polsce (w Polsce 6 miesięcy), co wynika z odmiennych rozwiązań proceduralnych. Co ważne, spadek może być przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza ograniczenie odpowiedzialności dłużnej do wartości odziedziczonego majątku. Taki wybór (odpowiednik polskiej akceptacji „z ograniczeniem” – inwentarzem) również wymaga złożenia odpowiedniego oświadczenia w tym samym terminie.

Jeżeli jest kilku współspadkobierców, każdy z nich po przyjęciu spadku może domagać się działu spadku – dzielenia masy spadkowej – zarówno na drodze umowy między spadkobiercami, jak i (w braku porozumienia) przez sąd poprzez wpisanie w sądzie postępowania o podział spadku. Podział może również nastąpić aktem notarialnym, jeśli wszyscy się na to zgodzą. Np. dwie córki i wdowa po spadkodawcy mogą wspólnie zawrzeć przed notariuszem umowę działu spadku, zawierającą opis majątku i podziału nieruchomości między uczestników. Jeśli natomiast dojdzie do sporu, sprawa zostanie rozstrzygnięta w procesie cywilnym.

Z punktu widzenia formalnego, zakończeniem procedury jest uzyskanie dokumentów pozwalających na przeniesienie własności. Spadkobiercy powinni również pamiętać, że we Włoszech oprócz czynności przed notariuszem często wymaga się złożenia u włoskich władz podatkowych odpowiedniego oświadczenia o przyjęciu spadku (tzw. dichiarazione di successione), aczkolwiek jej aspekt podatkowy przekraczamy w niniejszym opracowaniu.

Europejskie poświadczenie spadkowe

Rozporządzenie 650/2012 wprowadziło instytucję europejskiego poświadczenia spadkowego (EPS). Jest to jednorodny formularz, wydawany na wniosek spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku przez właściwy organ państwa członkowskiego (sąd lub notariusz) prowadzący postępowanie spadkowe. Poświadczenie spadkowe potwierdza w innym państwie członkowskim prawo do dziedziczenia (wskazuje spadkobierców, zapisobierców oraz ich udziały lub zakres praw) oraz umożliwia wykonywanie ich uprawnień we wszystkich krajach UE. Kluczową cechą EPS jest jego powszechne uznawanie: dokument ten nie wymaga żadnej dodatkowej legalizacji ani tłumaczenia w innych państwach członkowskich, co znacznie ułatwia transgraniczne procedury spadkowe .

W praktyce spadkobiercy polskiego obywatela mogą złożyć wniosek o EPS w sądzie lub u notariusza włoskiego – w zależności od miejsca prowadzenia sprawy spadkowej. Z chwilą wydania, europejskie poświadczenie spadkowe potwierdza ich status i uprawnienia, np. pozwala bankom czy urzędom zarejestrować nieruchomość na ich nazwiska bez dodatkowego postępowania. Dla rodziny z Polski jest to szczególnie przydatny dokument, gdyż ułatwia dokonanie niezbędnych czynności za granicą (np. przepisanie domu we Włoszech czy uzyskanie dostępu do konta bankowego zmarłego) . Ponadto EPS można uzyskać również w Polsce – za pośrednictwem polskich sądów – o ile sąd polski jest właściwy lub spadkobiercy zdecydują się przenieść postępowanie do Polski na podstawie wyboru prawa.

Wymagane dokumenty i praktyczne wskazówki

Aby przeprowadzić sprawę spadkową we Włoszech, niezbędne będzie zgromadzenie szeregu dokumentów. Podstawowe z nich to: akt zgonu spadkodawcy (wydany przez włoski Urząd Stanu Cywilnego, jeżeli śmierć nastąpiła we Włoszech, albo polski akt z apostille i tłumaczeniem, jeżeli zgon był w Polsce); dokumenty potwierdzające pokrewieństwo i stan cywilny (akty urodzenia i małżeństwa spadkodawcy i spadkobierców, niezbędne do ustalenia kręgu spadkowego); świadectwo (zaświadczenie) z Powszechnego Rejestru Testamentów prowadzonego przez włoskie Ministerstwo Sprawiedliwości – pozwala sprawdzić, czy zmarły sporządził testament przed włoskim notariuszem; wreszcie ewentualny testament zmarłego (oryginał wraz z przysięgłym tłumaczeniem i apostille), jeśli taki istnieje. Ponadto, każdy spadkobierca powinien posiadać włoski kod podatkowy (codice fiscale), który uzyskać można bezpośrednio w Włoszech.

Warto skorzystać z pomocy tłumacza przysięgłego – wszystkie dokumenty w języku polskim muszą być urzędowo przetłumaczone na język włoski. W fazie przygotowania sprawy pomocne będzie także uzyskanie uwierzytelnionej kopii testamentu (jeśli jest w rejestrze testamentów) oraz uzyskanie notarialnego poświadczenia dziedziczenia (atto di notorietà lub dichiarazione di eredità), który sporządzi włoski notariusz po przyjęciu spadku przez spadkobierców .

Przykład praktyczny

Na przykład: polski obywatel Jan Kowalski, zamieszkały na stałe w Polsce, zmarł, pozostawiając we Włoszech dom oraz żonę i dwoje dzieci. Ponieważ jego ostatnie miejsce zwykłego pobytu było w Polsce, rozporządzenie UE przewiduje, że do sprawy spadkowej ma zastosowanie prawo polskie (chyba że pan Kowalski wcześniej złożyłby oświadczenie o wyborze prawa włoskiego). W praktyce jednak, aby uzyskać prawo własności do domu, rodzina musi dopełnić procedur we Włoszech. W pierwszej kolejności polska rodzina zgłasza spadek u włoskiego notariusza lub sądu, składając dokumenty (akt zgonu z apostille, akty urodzenia, małżeństwa itp.) oraz oświadczenia o przyjęciu spadku. W sytuacji braku testamentu – zgodnie z prawem włoskim – żona otrzyma przy zachowku część spadku (np. połowę lub jedną trzecią majątku), a dzieci podzielą między siebie pozostałą część. Po dokonaniu czynności przyjęcia spadku notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia (attestato di eredità), który służy do wpisu nieruchomości na nowych właścicieli w lokalnej księdze wieczystej. Aby ułatwić dalsze formalności (np. sprzedaż domu), spadkobiercy występują też o Europejskie poświadczenie spadkowe, które w innych krajach UE jednoznacznie potwierdza ich status i zakres praw do spadku.

Powyższe zasady i procedury pokazują, że mimo wspólnotowego prawa spadkowego dziedziczenie we Włoszech wymaga znajomości lokalnych przepisów i właściwego przygotowania dokumentów. Dlatego często zaleca się skorzystanie z pomocy prawnika włoskiego, który poprowadzi sprawę przed włoskim notariuszem lub sądem, zapewniając, że wszystkie czynności (w szczególności uzyskanie dokumentów i złożenie oświadczeń) zostaną prawidłowo wykonane.